سبک آذری یکی از سبک های معماری سنتی ایران پس از اسلام می باشد که به دو دوره حکومت ایلخانان و حکومت تیموریان تقسیم می شود. از تاثیرات این سبک در حکومت ایلخانی میتوان به بهره گیری از هندسه در طراحی معماری، توجه به تناسبات عمودی بنا، گوناگونی طرحها و ساختن بنا با ابعاد بزرگ نام برد مانند گنبد سلطانیه و مسجد علیشاه تبریز. در این دوره تهرنگ غالب مساجد و مدارس چهار ایوانی با میانسرا میباشد. تزئینات استفاده شده در این دوره غالبا گچبری و کاشی های زرین فام و نقش برجسته بوده است. در این مقاله آرکی سافت شما را با سبک معماری آذری و بناهایی مطابق با این سبک آشنا می کند.
خصوصیات سبک معماری آذری
- حجم های موزون و رعایت تناسبات انسانی در پلان و نما
- ارتفاع مناره ها و ایوان های بلند تر شدند
- ساخت گنبد دوپوسته گسسته و پیوسته
- شروع اجرای تزیینات بنا با کاشی ها
- ساخت مدارس و مساجد بصورت چهار ایوانی و بناها بصورت برون گرا
- پلان ها متنوع تر ، حجم ها موزون تر ، مقياس ها گسترده تر
- ايوان ها بلند تر ، مناره ها به هم نزديک تر ، ستون ها باريک و قوس ها رفيع تر
- رواق هاي اطراف صحن مساجد و مدارس غالباً تبديل به ايوانچه و حجره هاي دو طبقه مي شوند.
- ايجاد تحول و اصلاحات اساسي در طراحي سازه و بناها
- تنوع در به کارگيري انواع گنبدهاي دو پوش پيوسته و گسسته ، قوس ها ، عرق چين ها ، کاربندي ، طاق بندي ، مقرنس ، …
- استفاده از انواع کاشي کاري هاي معرق و گره در پوشش گنبدها و نماي خارجي و داخلي بنا
- تنوع در انواع رنگ هاي کاشی مانند آبی ، فيروزه ای، زرد ، زعفرانی، سفيد ، شيری ، سبز شفاف
آثار سبک معماری آذری
- گنبد سلطانیه
- مسجد جهان شاه در تبریز
- مسجد جامع عتیق شیراز
- بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی
- مسجد جامع یزد
- مسجد جامع اصفهان
- حرم امام رضا (ع)
گنبد سلطانیه زنجان
با شکوه ترين ساختمان شيوه آذری و شايد کل معماران ايران،گنبد سلطانيه است که در کنار آن آرامگاه سلطان محمد خدابنده ساخته شده است. اين ميان سرا شايد به اندازه دو برابر ميدان نقش جهان اصفهان بوده است.فضای تربت خانه بعدها به آن اضافه شده است.
تهرنگ گنبدخانه،هشت پهلو مي باشد، در جلوی آن ايوانی بوده که آثارش هنوز ديده مي شود. گنبد دو پوسته آن، نزديک به 25.5 متردهانه دارد. می توان گفت که ساختمان گنبد کلیسای سانتا ماریا دل فیوره در شهر فلورانس ایتالیا بر گرفته شده از گنبد سلطانیه زنجان می باشد.
هر کدام از اضلاع این هشت ضلعی را منارهای به اتمام میرساند. بستر این بنا از طبقات فشرده شن و ماسه به عمق تقریبی 8 تا 10 متر تشکیل شده و از مقاومت بسیار خوبی برخوردار است. گفته میشود طی این سالها (حدود 700 سال) این بنای 1600 تنی تنها حدود 8 سانتیمتر نشست داشتهاست.
تزیینات و نحوهٔ ساخت این مقبره در واقع نقطهٔ عطفی در معماری آن دوران بوده به این شکل که سبکی جدید را در معماری بهوجود آورده که از معماری سلجوقی منفک شدهاست.
مسجد جهان شاه در تبریز (مسجد کبودتبریز)
مسجد کبود تبريز آواز قوي شيوه آذري است و به دلیل تزئینات کاشی های لاجوردی استفاده شده در آن به مسجد کبود هم شناخته می شود.
از مصالح اصلی بکاررفته در این بنا آجر می باشد.مسجد کبود دارای صحن مربع شکلیست که حوضی برای وضودر آن قرار دارد و شبستانهایی نیز جهت پناهگاه مستمندان، و درس خواندن در آن وجود دارد. سردر اصلی این مسجد که با کاشیکاریهای معرق تزئین شدهاست.
بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی
آرامگاه شیخ صفی الدین اردبیلی و ساختمان های همجوار آن در قرن هشتم بنا شده است. دارای چهار گنبد می باشد که شامل گنبد الله الله (مقبره شیخ صفی)، گنبد شاه اسماعیل(آرامگاه شاه اسماعیل اول)، گنبد حرم خانه و گنبد چینی خانه و مسجد جنت سرا، تالار دارالحفاظ، دارالحدیث، صحن اصلی، محوطه شهیدگاه، خانقاه یا چله خانه و حیاط باغ می باشد
این بقعه چهار گنبد دارد، گنبد الله الله (مقبره شیخ صفی)، گنبد شاه اسماعیل(آرامگاه شاه اسماعیل اول)، گنبد حرم خانه و گنبد چینی خانه شامل و مسجد جنت سرا، تالار دارالحفاظ، دارالحدیث، صحن اصلی، محوطه شهیدگاه، خانقاه یا چله خانه و حیاط باغ می باشد.
ورودي اصلي بنا، به ميدان بزرگ و چهارگوش بنام ميدان بازار باز مي شده است. در اين ميدان فعاليتهاي بازرگاني صورت مي گرفته است. سردر باشکوه اصلي بنا در اين ميدان بوده است. حياط باغچه با عرضي حدود 27 متر و طولي بن 89 و 100 متر با طراحي باغهاي ايراني ساخته شده بود.اين حياط محل استقرار زوار بوده است و آنها در ايوانچه هاي کوچک تعبيه شده اسکان داده مي شدند.آشپزخانه اي در اين حياط قرار داشته است که براي طبخ غذاي زوار و مستمندان مورد استفاده قرار مي گرفته است
پس از این دو حیاط، حياطی بزرگتر قرار دارد اضلاع حياط 31 متر در 16 متر است.فضاهاي اطراف اين حياط هيچ يک شبيه به هم نيستند در بخش متمايل به قبله يا ورود به حياط نه طاقنما ديده مي شود ديوار طرف مقابل آن به آرامگاه شيخ صفي محدود مي شوددر ضلع غربي مسجد جنت سر و در ضلع شرقي اتاق هاي متولي واقع شده اند. در وسط حياط حوضی کوچک قرار دارد.
حرم حضرت امام رضا (ع)
حرم امام رضا(ع) کهن ترن بخش آستان قدس، ساختمان چهارگوشه اي است که دو پهلوي آن نزديک به 10 سانتي متر است. اين ساختمان چند بار به دستور فرمانراويان زمان،ويران شده[شايد در گذشته چهارسوي اين ساختمان آزاد بوده است، چون در نوشته ها طرح نخست آن تا پيش از گسترش در زمان تيموريان،بگونه کوشکي شناسانده شده و در آن زمان بوده که پيرامون آن پر شده و در جنوب غربي آن مسجد گوهرشاد و صحن عتيق در شمال شرقي ساخته شده و در آن زمان بوده که پيرامون آن پر شده و در جنوب غربی آن مسجد گوهرشاد و صحن عتيق در شمال شرقي ساخته شده. سپس ساختمانها به هم پيوسنتند و ارسن، داراي يک راستاي شمال شرقي – جنوب غربي شده است. صحن عتيق داراي چهار ايوان بزرگ است که سه تای آن به فرمان شاهعباس ساخته شده است. در زمان صفويان دو خيابان در شرق و غرب اين صحن ساخته شد و افزون بر ايوان ها، گلدسته طلا بر روي ايوان شاه عباسي افزوده شد. صحن نو در زمان فتحعلی شاه ساخته شد و در زمان ناصرالدين شاه مهمان سرا برای مسافران نيازمند افزوده شد.
مسجد گوهر شاد
دوره دوم شيوه آذري از زمان تيموريان آغاز مي گردد. ساختمانهاي زيادي از اين دوره در خراسان بزرگ بجاي مانده اند. يکي از بناهاي مهم مسجد گوهر شاد است که در سالهاي 808 تا 821 قمری ساخته شد. معمار آن استاد قوام الدين شيرازي است. مسجد داراي ميانسراس چهار ايواني است. در يکي از ايوانها که طاق آهنگ دارد با خط بنايي، نگاره اي گله اي پديد آورده اند. بخش بزرگي از ساختمان مسجد، گنبدخانه و ايوان آن در چند دهه کنوني، به کلي بازسازي شده و دوباره از بتن ساخته شده است. نماهاي آن همانند ديگر ساختمانهاي همزمان، با گونه هاي گره سازي درهم و ساده آمود شده است. از ديگر بناهايي که به استاد قوام الدين شيرازي نسبت داده شده است آرامگاه گوهرشاد هرات است ساختمان گنبد اين بنا سه پوسته است.
مسجد جامع یزد
از مساجد تک ایوانی و دارای گنبد دوپوسته پیوسته است و زيباترين بخش اين بنا را مي توان مجموعه ايوان و گنبدخانه و فضاي پيرامون آن نام برد. نماي ايوان بلند با مجموعه اي از تزئينات کاشي معرق و نقوش اسليمي و گياهي همچنين گره چينی پوشانده شده است.
مسجد جامع ورامين
تهرنگ مسجد جامع ورامين ميانسرای چهار ايوانی است نيارش ساختمان دقيق است و آمودهای پايداری دارد. گنبد آن دو پوسته بوده که خود آن ريخته و آهيانه مانده است که گنبد ناری است. شبستان آن با تاق های آهنگ و چهار بخش پوشيده شده است. در ايوان جلوی گنبد خانه،گونه اي ترمبه پتکانه بسيار زيبا کار شده است.
